چرا مغزت در بحران قفل می‌کنه؟ یک توضیح ساده و علمی 

برای اینکه بفهمی چرا انجام یک کار لذت‌بخش و ساده مثل نقاشی، پختن کیک یا حتی جمع کردن یک پازل می‌تونه توی بدترین شرایط زندگیت، مثل یک جلیقه نجات عمل کنه، اول باید با یک موجود فضول و کمی ترسو توی مغزت آشنا بشی: آمیگدال.

داستان سارا و قطع برق؛ وقتی آمیگدال مغز رئیس می‌شود

سارا تعریف می‌کرد که شب‌های حملات هوایی، وقتی برق می‌رفت و صدای انفجار می‌آمد، تنها چیزی که تمام وجودش را می‌گرفت، نه گریه و زاری، که یک «بی‌حسی مطلق» و از کار افتادگی بود. نمی‌توانست تکان بخورد. نمی‌توانست فکر کند. انگار مغزش روی حالت «فریز» رفته بود، مثل یک آهو وسط چراغ‌های ماشین.

این دقیقاً کار آمیگدال مغز ماست. آمیگدال، نگهبان امنیتی مغز توئه. سیستم هشدار قدیمی و اولیه‌ای که از اجداد غارنشین ما به ارث رسیده. تنها وظیفه‌اش این است که تهدید را شناسایی کند و در یک هزارم ثانیه، قبل از اینکه تو اصلاً بفهمی چه خبر شده، دکمه قرمز «جنگ، گریز، یا میخکوب شدن» را بزند. وقتی صدای آژیر می‌آید، آمیگدال داد می‌زند: «حمله! خطر! الان می‌میریم!» و منطقی‌ترین بخش مغزت، یعنی قشر پیش‌پیشانی (Prefrontal Cortex) که مرکز تصمیم‌گیری، منطق و آرامش تو است، به طور کامل خاموش می‌شود. مثل این است که کامپیوتر مغزت از کار بیفتد و فقط یک زنگ خطر گوش‌خراش مدام روشن بماند.

حالا سوال اصلی اینجاست: چطور می‌شود جلوی این آژیر کشیدن ممتد را گرفت؟

اینجاست که علم وارد میدان می‌شود و کتابی که هر کسی که با تروما و اضطراب درگیر است باید بخواند. «بدن فراموش نمی‌کند» (The Body Keeps the Score) نوشته دکتر بسل ون درکولک (Bessel van der Kolk)، یکی از بزرگ‌ترین مراجع روانپزشکی تروما در جهان. دکتر ون درکولک در این کتاب، با دهه‌ها تحقیق، ثابت می‌کند که تروما و استرس شدید، ما را در «بقای خالص» قفل می‌کند و راه نجات، نه حرف زدن و تحلیل کردن، بلکه فعال‌سازی بدنی و انجام کارهایی است که به ما حس اختیار و کنترل می‌دهند. (Van der Kolk, 2014)

و دقیقاً در همین نقطه است که «شور و شوق» تو وارد بازی می‌شود.

«پرداختن به کاری که بهمون حال خوب میده» یک داروی لوکس نیست، کپسول اکسیژنِ مغز توئه!

جامعه، مخصوصاً در زمان بحران، عادت دارد به ما احساس گناه بدهد. «الان وقت خنده نیست! الان وقت نقاشی کشیدن نیست! مردم در سختی‌اند و تو داری خوش می‌گذرونی؟» این جمله‌ها را شنیده‌ای؟ این بزرگ‌ترین خیانتی است که می‌توانیم به ذهن و روان خودمان بکنیم.

انجام کاری که به تو شور و شوق می‌دهد، یک فرار لوکس و بچه‌گانه نیست. این کار، یک بیوشیمی قدرتمند در مغز تو راه می‌اندازد که به معنای واقعی کلمه، «ضد سم» استرس مزمن است.

دوپامین درونی: چطور یک سرگرمی ساده، طوفان ذهنی را آرام می‌کند؟

بیا یکم نوروساینتیست بازی دربیاریم، اما خیلی ساده. 😉 وقتی بیکار می‌نشینی و گوشی را بیست بار بالا و پایین می‌کنی و اخبار را مرور می‌کنی (که اسمش هست Doomscrolling)، آمیگدالت کماکان با دیدن هشتگ‌های جنگ و آمار تلفات، فعال باقی می‌ماند و کورتیزول (هورمون استرس) مثل سیل توی بدنت جاری می‌شود.

اما وقتی بلند می‌شوی و شروع می‌کنی به انجام یک فعالیت هدفمند که به آن علاقه داری، یک مکانیزم جادویی در مغزت فعال می‌شود. مغز شروع می‌کند به ترشح دوپامین.

بیشتر مردم فکر می‌کنند دوپامین فقط هورمون «لذت» است. اما کشف بزرگ علمی این است که دوپامین، هورمون «انگیزه، تمرکز و امید» است.

دوپامین مثل یک چراغ قوه قدرتمند عمل می‌کند. نور آشفته و پراکنده توجه تو را که به هزار جای ترسناک پخش شده، جمع می‌کند و آن را روی یک نقطه واحد متمرکز می‌کند:

همان فعالیتی که دوستش داری. به محض اینکه این تمرکز اتفاق بیفتد، سیستم عصبی پاراسمپاتیک تو (که سیستم «آرامش و بازسازی» بدنت است) فعال می‌شود و به آمیگدال هیستریک می‌گوید:

«هی داداش! آروم باش. داریم یه کار با معنی انجام می‌دیم، معلومه که الان قرار نیست بمیریم.»

این یک اصل علمی ثابت شده در انعطاف‌پذیری عصبی (Neuroplasticity) است: مغز نمی‌تواند هم‌زمان در حالت بقای محض باشد و هم در حالت خلق و لذت. تو با انتخاب آگاهانه انجام یک کار لذت‌بخش، عملاً فرمان مغز را از آمیگدال ترسو می‌گیری و تحویل قشر پیش‌پیشانی منطقی و آرام می‌دهی.

شوخی اما واقعیت: وقتی موشک می‌آید، قلم مو یا ماهیتابه چطور نجاتت می‌دهد؟ 😄

بذار واقعیت تلخ را با یک شوخی شیرین مخلوط کنم. آدم‌های اطراف ما در بحران دو دسته می‌شوند:

دسته اول، روی مبل لم می‌دهند، گوشی دستشان است و استوری‌های خبر فوری را با گریه پاس می‌دهند و تا شب هزار بار می‌میرند و زنده می‌شوند.

دسته دوم، یک قلممو برداشته، یک ماهیتابه را روشن کرده، یا یک کتاب برداشته و در دل آن همه شلوغی، یک گوشه برای خودش یک «حباب نامرئی» درست کرده است. کدامشان به لحاظ روانی زنده می‌مانند و بعداً دچار PTSD (اختلال استرس پس از سانحه) نمی‌شوند؟ قطعاً دسته دوم.

حتی ویکتور فرانکل، روانپزشکی که از جهنم اردوگاه‌های کار اجباری نازی‌ها جان سالم به در برد، در کتاب معرکه‌اش «انسان در جستجوی معنا» می‌گوید آنهایی که از هولناک‌ترین شرایط جان به در بردند، لزوماً قوی‌ترین افراد نبودند، بلکه کسانی بودند که می‌توانستند زندگی ذهنی غنی و یک «هدف» یا حتی یک تصویر زیبا را در ذهنشان زنده نگه دارند.

او می‌نویسد: «کسی که برای زندگی خود چرایی دارد، با هر چگونگی‌ای خواهد ساخت.» «شور و شوق» کوچک تو، همان «چرایی» لحظه‌ای توست که جلوی فروپاشی را می‌گیرد.